मिल टू  मॉल पर्यंतचा प्रवास : मुंबई बदलली, पण आपण काय शिकलो?

शब्दांकन:
✍️ *दिनेश शिंदे*
बी. कॉम., आयईएमबीए (युबीआय-युरोप)
*राष्ट्रीय सह समन्वयक व*
*प्रसार माध्यम समन्वयक*
*शिवसेना पक्ष*

मुंबईला आपण अनेक नावांनी ओळखतो; मायानगरी, आर्थिक राजधानी, स्वप्नांची नगरी, भारताचे प्रवेशद्वार. पण या मुंबईची एक ओळख आज विस्मृतीत जात आहे; *कामगारांची मुंबई*.

एकेकाळी परळ, लालबाग, चिंचपोकळी, वरळी, नायगाव, दादर, करी रोड, भायखळा या परिसरांत गिरण्यांच्या भोंग्याने दिवस सुरू व्हायचा. हजारो कामगार शिफ्टला जायचे. चाळी जाग्या व्हायच्या. खानावळी, भजनी मंडळे, व्यायामशाळा, वाचनालये, नाट्यसंस्था, गणेशोत्सव मंडळे, कबड्डीची मैदाने आणि कामगार संघटना; या सगळ्यांनी मिळून एक वेगळीच सामाजिक संस्कृती निर्माण केली होती.

मुंबईतील पहिली कापड गिरणी 1854 मध्ये सुरू झाली. पुढील काळात गिरण्यांनी शहराच्या औद्योगिक आणि सामाजिक विकासाला मोठी चालना दिली. गिरणगाव हा केवळ कारखान्यांचा प्रदेश नव्हता; तो कामगारांच्या श्रमातून उभा राहिलेला *सामाजिक विश्व* होता.

पण कालांतराने गिरण्या थांबल्या, भोंगे शांत झाले आणि त्याच जमिनीवर मॉल, उंच इमारती, कार्यालये, रेस्टॉरंट्स आणि आलिशान निवासी संकुले उभी राहिली.

मिल च्या मुंबईचे रूपांतर मॉलमध्ये झाले; पण त्याहून मोठे रूपांतर मुंबईच्या समाजरचनेत झाले.

१. *1982 चा संप : एका युगाचा निर्णायक टप्पा*

1982-83 मधील मुंबईतील महान गिरणी संप हा भारतीय कामगार इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा होता. डॉ. दत्ता सामंत यांच्या नेतृत्वाखाली सुमारे 2.47 लाख गिरणी कामगार या आंदोलनात सहभागी झाले आणि संप सुमारे 18 महिने चालला.

कामगारांच्या मागण्यांमध्ये वेतन, सेवा-सुरक्षा, कामाच्या अटी आणि प्रतिनिधित्वाचे प्रश्न होते. कामगारांच्या दृष्टीने हा संघर्ष प्रतिष्ठेचा आणि हक्कांचा होता. परंतु संपाचा शेवट कामगारांच्या अपेक्षेप्रमाणे झाला नाही.

अनेक कामगार पुन्हा कामावर रुजू झाले नाहीत. काही अभ्यासांनुसार जवळपास एक लाख कामगार परत गिरण्यांमध्ये आलेच नाहीत; इतर काही स्रोत मोठ्या प्रमाणावर रोजगार गमावल्याचे दाखवतात.

*येथे इतिहासाचा एक मोठा धडा आहे*

कामगार चळवळ मजबूत असली तरी बदलत्या तंत्रज्ञानाची, उद्योगाच्या अर्थशास्त्राची आणि व्यवस्थापनाच्या रणनीतीची जाणीव नसेल तर केवळ संघर्ष पुरेसा ठरत नाही.

त्याचप्रमाणे,

उद्योगपती, सरकार आणि कामगार संघटना; या तिन्ही घटकांनी दूरदृष्टी गमावली तर त्याची किंमत शेवटी समाजाला मोजावी लागते.

१. *गिरणी बंद झाली म्हणजे फक्त नोकरी गेली नाही*

गिरणी बंद झाली तेव्हा फक्त कामगाराची नोकरी गेली नाही.

त्याच्यासोबत;
• त्याच्या घराचे नियमित उत्पन्न गेले,
• मुलांच्या शिक्षणावर परिणाम झाला,
• कुटुंबाची सामाजिक सुरक्षितता कमी झाली,
• स्थानिक छोट्या दुकानदारांचा व्यवसाय कमी झाला,
• खानावळी, चहाच्या टपऱ्या, वाहतूक, दुरुस्तीची दुकाने यांचे ग्राहक कमी झाले,
• कामगारांच्या सामाजिक संघटना कमकुवत झाल्या,
• आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे एक संपूर्ण समुदायाचा आर्थिक पाया हादरला.

टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ सोशल सायन्सेसच्या Mill-Mumbai प्रकल्पानुसार, गिरण्यांच्या बंद होण्यामुळे 1.5 लाखांहून अधिक कामगार आणि त्यांच्यावर अवलंबून असलेल्या अनेक कुटुंबांच्या उपजीविकेवर परिणाम झाला; गिरणीची जमीन नंतर मॉल, गेटेड हाउसिंग आणि कॉर्पोरेट जागांमध्ये रूपांतरित झाली.

म्हणूनच गिरणगावाचा प्रश्न हा केवळ *“औद्योगिक पुनर्विकास”* नव्हता.

तो *मानवी पुनर्वसनाचा* प्रश्न होता.

१. *मिल टू मॉल: रोजगाराच्या स्वरूपातील आमूलाग्र परिवर्तन*

पूर्वी मुंबईत रोजगाराचा मोठा आधार होता; 👉 उत्पादन.

कापड तयार करणारा *कामगार* शहराच्या अर्थव्यवस्थेचा केंद्रबिंदू होता.

नंतर रोजगाराची दिशा बदलली:
*उत्पादन → सेवा → वित्त → रिअल इस्टेट → किरकोळ व्यापार → हॉस्पिटॅलिटी → IT → कॉर्पोरेट सेवा*.

आज त्याच जमिनीवर कार्यालयात बसलेला कर्मचारी, मॉलमधील विक्रेता, सुरक्षा रक्षक, हाउसकीपिंग कर्मचारी, डिलिव्हरी कर्मचारी किंवा रेस्टॉरंटमधील कर्मचारी काम करताना दिसतो.

*म्हणजे रोजगार संपला नाही; रोजगाराचे स्वरूप बदलले.*

पण या बदलाची एक *गंभीर बाजू* आहे.

👉 – गिरणीतील कायमस्वरूपी कामगाराला मिळणारी संघटित नोकरी, कामगार हक्क आणि सामाजिक सुरक्षा यांच्या तुलनेत *नव्या सेवा, अर्थव्यवस्थेतील अनेक रोजगार अधिक अस्थिर, कंत्राटी किंवा अनौपचारिक झाले.*

म्हणून आज आपण प्रश्न असा विचारायला हवाय की ;

*मुंबई श्रीमंत झाली का? हो.*
*पण त्या श्रीमंतीत कामगाराचा वाटा आणि सुरक्षितता तितकीच वाढली का?*

हा प्रश्न आजही महत्त्वाचा आहे.

– ⁠*गिरणीच्या जमिनीपासून रिअल इस्टेटपर्यंत*

गिरण्या बंद झाल्यानंतर जमिनीचा प्रश्न निर्णायक बनला.

1991 मध्ये Development Control Regulation 58 अंतर्गत गिरणीच्या काही जमिनींच्या विक्रीला परवानगी मिळाली. मूळ उद्देश गिरण्यांचे पुनरुज्जीवन, आधुनिकीकरण आणि कामगारांची देणी भागविण्यासाठी निधी उभारणे हा होता; मात्र पुढील काळात या व्यवस्थेचा मोठ्या प्रमाणावर रिअल इस्टेट विकासासाठी वापर झाला. 2001 मधील बदलांमुळे बिगर-औद्योगिक वापराला आणखी मोठी संधी मिळाली.

*आणि मग मुंबईच्या मध्यभागी एक विलक्षण दृश्य उभे राहिले*

जिथे एकेकाळी हजारो हात कापड तयार करायचे, तिथे आता हजारो लोक ग्राहक म्हणून येऊ लागले.

– *कामगाराची जागा ग्राहकाने घेतली.*

– *कारखान्याची जागा ब्रँडने घेतली.*

– *चाळींच्या शेजारी टॉवर उभे राहिले.*

– *कामगार संस्कृतीच्या जागी ग्राहक संस्कृती आली.*

याला आपण *प्रगती* म्हणू शकतो; पण त्याला *सामाजिक किंमत* नव्हती, असे म्हणता येणार नाही.

१. *अंडरवर्ल्डचा प्रश्न : दोष एका घटनेवर टाकू नये*

मुंबईच्या गिरणगावातील सामाजिक बदलाचा उल्लेख करताना अंडरवर्ल्डचा विषय टाळता येत नाही.

परंतु “गिरणी संप झाला आणि अंडरवर्ल्ड वाढले” हे समीकरण चुकीचे आणि अपुरे आहे.

मुंबईत संघटित गुन्हेगारीची मुळे त्याआधीच होती. मात्र औद्योगिक रोजगाराची घट, मोठ्या संख्येने बेरोजगार तरुण, अनौपचारिक अर्थव्यवस्थेचा विस्तार, राजकीय-सामाजिक संघर्ष, स्थानिक संरक्षणाची गरज आणि पैशाच्या नव्या प्रवाहांनी गुन्हेगारी नेटवर्कसाठी अनुकूल परिस्थिती निर्माण केली.

कामगार संघटनांचे सामर्थ्य कमी झाले आणि अनेक जुन्या सामाजिक संस्था कमकुवत झाल्या. काही अभ्यासकांच्या मते, 1982-83 च्या संपाच्या अपयशानंतर मुंबईच्या कामगारवर्गाचा शहराच्या सामाजिक-राजकीय जीवनावरचा दावा मोठ्या प्रमाणात कमकुवत झाला.

*यातून आपल्याला एक गंभीर धडा मिळतो:*

जिथे संघटित, सन्मानजनक रोजगार आणि मजबूत सामाजिक संस्था कमी होतात, तिथे तरुणांना सकारात्मक दिशा देण्याची जबाबदारी अधिक वाढते.

ही जबाबदारी अपयशी झाली तर रिकामी जागा कोणीतरी भरतो; कधी गुन्हेगारी, कधी व्यसन, कधी हिंसक राजकारण, तर कधी आभासी जग.

१. *तरुणांचे व्यसन : फक्त पोलिसांचा विषय नाही*

आज युवकांच्या व्यसनाबद्दल बोलताना आपण अनेकदा *“तरुण बिघडले”* असे म्हणतो.

पण प्रश्न अधिक खोल आहे.

– *तरुणाला अर्थपूर्ण रोजगार आहे का?*
– *खेळाची मैदाने आहेत का?*
– *सांस्कृतिक व्यासपीठ आहे का?*
– *समाजाशी जोडलेपण आहे का?*
– *मानसिक आधार आहे का?*
– *त्याच्या कौशल्याला बाजारपेठ आहे का?*

गिरणगावात पूर्वी कामगारांच्या जीवनात काम आणि समुदाय यांचा मजबूत संबंध होता. काम संपल्यानंतर माणूस घरी, चाळीत, मंडळात, व्यायामशाळेत किंवा मित्रांच्या समूहात जात असे.

औद्योगिक जग कोसळल्यानंतर या सामुदायिक संरचनाही बदलल्या.

म्हणून व्यसनाविरुद्धची खरी लढाई केवळ “व्यसनी व्यक्तीला पकडणे” ही नसून;
व्यसनाला पर्याय निर्माण करणे ही आहे.

खेळ, संगीत, नाटक, वाचन, कौशल्य प्रशिक्षण, उद्योजकता, रोजगार, समुपदेशन आणि सामाजिक सहभाग; ही खरी प्रतिबंधक औषधे आहेत.

– *दक्षिण मुंबईचा सामाजिक चेहरामोहरा बदलला*

परळ, वरळी, लालबाग, चिंचपोकळी आणि आसपासचा परिसर आज पूर्वीपेक्षा आर्थिकदृष्ट्या अधिक मौल्यवान आहे.

पण त्या वाढत्या जमिनीच्या किंमतीसोबत स्थानिक कामगारवर्गाचे शहरातील स्थान कमी झाले.

*चाळींचे रूपांतर झाले*.

*काही कुटुंबे दूरच्या उपनगरात गेली.*

काहींच्या पुढच्या पिढ्यांनी शहराच्या मध्यभागातील कामगार जीवन सोडून वेगळे व्यवसाय स्वीकारले.

एका अभ्यासात गिरणगावातील जुन्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जागा कमी झाल्याचे आणि कामगारांची पूर्वीसारखी सार्वजनिक दृश्यता लोपल्याचे नमूद केले आहे.

*हा बदल केवळ इमारतींचा नव्हता*.

*तो सामाजिक भूगोलाचा बदल होता*.

– *“मराठी माणूस कमी झाला” ; पण हा प्रश्न आकडेवारीनेच पाहायला हवा*

मुंबईतील मराठी भाषिक लोकसंख्येबाबत सार्वजनिक चर्चेत अनेक वेगवेगळे आकडे सांगितले जातात. त्यामुळे राजकीय भाषणे किंवा सोशल मीडिया पोस्ट यांवर आधार न घेता अधिकृत जनगणना वापरणे आवश्यक आहे.

2011 च्या जनगणनेतील भाषाविषयक आकडेवारीनुसार मुंबई शहरात मराठी ही मातृभाषा असलेल्या लोकांचे प्रमाण सुमारे 39.4% होते; हिंदी, उर्दू, गुजराती आणि इतर अनेक भाषा मोठ्या प्रमाणात बोलल्या जातात.

परंतु येथे एक महत्त्वाची गोष्ट समजून घ्यावी लागेल;

👉 *“मराठी माणूस” आणि “मराठी मातृभाषिक” हे समान सांख्यिकीय घटक नाहीत.*

तसेच मुंबई ही ऐतिहासिकदृष्ट्या स्थलांतरितांची नगरी आहे. गिरण्यांमध्ये महाराष्ट्रातील विविध भागांतून तसेच देशाच्या इतर भागांतून लोक आले. त्यामुळे मुंबईचे बहुभाषिक स्वरूप नवीन नाही.

खरा प्रश्न “कोणाला बाहेर काढायचे?” हा नसून;

*मुंबईच्या बहुभाषिकतेचा सन्मान राखताना मराठी भाषा, संस्कृती आणि स्थानिक समाजजीवन मजबूत कसे करायचे?*

हा असला पाहिजे.

– *मराठी टिकवायची असेल तर फक्त घोषणा पुरेशा नाहीत*

– *मराठी टिकवण्यासाठी फक्त “मराठी वाचवा” म्हणणे पुरेसे नाही.*

*मराठी:*
• 👉 घरात बोलली पाहिजे,
• 👉 मुलांना शिकवली पाहिजे,
• 👉 आधुनिक विज्ञानाची भाषा झाली पाहिजे,
• 👉 व्यवसायाची भाषा झाली पाहिजे,
• 👉 तंत्रज्ञानात वापरली पाहिजे,
• 👉 चित्रपट, वेब, संगीत आणि डिजिटल माध्यमांत समृद्ध झाली पाहिजे,
• 👉 आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे *तरुणांना मराठीत भविष्य दिसले पाहिजे*.

*भाषा तेव्हाच जगते जेव्हा तिच्यात अभिमानाबरोबर संधी असते.*

इतर भाषांचा द्वेष करून मराठी मोठी होणार नाही.

उलट:

*ज्याला स्वतःच्या भाषेचा अभिमान असतो, तो दुसऱ्याच्या भाषेचा अपमान करण्याची गरज अनुभवत नाही.*

*मुंबईचे खरे सामर्थ्यच तिच्या बहुभाषिक, बहुधार्मिक आणि बहुसांस्कृतिक स्वभावात आहे.*

– *“मिल टू मॉल” आपल्याला काय शिकवते?*

या संपूर्ण इतिहासातून काही अत्यंत महत्त्वाचे धडे मिळतात.

*पहिला धडा : विकास म्हणजे केवळ जमीन महाग होणे नव्हे*

एखाद्या परिसराची जमीन कोट्यवधींची झाली म्हणून त्या परिसरातील समाजाचा विकास झाला असे मानता येत नाही.

मानवी विकास हा इमारतींपेक्षा मोठा असतो.

*दुसरा धडा : कामगार हा विकासाचा अडथळा नसून भागीदार आहे*

*उद्योग बदलणारच. तंत्रज्ञान बदलणारच. पण बदलाच्या प्रक्रियेत कामगाराचे पुनर्प्रशिक्षण, पुनर्वसन आणि आर्थिक सुरक्षा यांना केंद्रस्थानी ठेवले पाहिजे.*

*तिसरा धडा : रोजगाराचे भविष्य कौशल्यात आहे*

आजच्या तरुणाने केवळ एका नोकरीवर अवलंबून राहण्याऐवजी:

*कौशल्य + तंत्रज्ञान + भाषा + उद्योजकता + सतत शिक्षण*

या पाच गोष्टी आत्मसात केल्या पाहिजेत.

*चौथा धडा : सामाजिक संस्था जपा*

चाळी गेल्या म्हणून समुदाय जाऊ नये.

गिरणी गेली म्हणून कामगार संस्कृती जाऊ नये.

नव्या इमारती आल्या म्हणून सार्वजनिक जीवन संपायला नको.

ग्रंथालये, मैदाने, सांस्कृतिक केंद्रे, युवक मंडळे, व्यायामशाळा आणि स्थानिक इतिहासाची स्मृती यांना शहराच्या विकासात स्थान मिळाले पाहिजे.

*पाचवा धडा : इतिहास विसरला की शहराची आत्मकथा हरवते*

आजचा तरुण ज्या मॉलमध्ये खरेदी करतो, तिथे कधीकाळी कोणीतरी 10-12 तास काम करून कापड तयार केले होते.

आज ज्या टॉवरमध्ये कार्यालय आहे, त्या जमिनीवर कधीकाळी हजारो कामगारांचे जीवन उभे होते.

म्हणून प्रत्येक मॉलच्या भिंतीवर एक प्रश्न लिहिला पाहिजे:

*“या जागेच्या विकासामागे कोणाचा श्रम होता?”*

*आता पुढे काय?*

👉 भूतकाळावर फक्त दुःख व्यक्त करून उपयोग नाही.

👉 मुंबईला आता एक नवीन सामाजिक करार हवा.

👉 गिरणीच्या जागी मॉल आला असेल तर त्या परिसरात;

👉 एक सार्वजनिक वाचनालयही असावे.
👉एक कौशल्य प्रशिक्षण केंद्रही असावे.
👉तरुणांसाठी क्रीडा सुविधा असाव्यात.
👉स्थानिक इतिहासाचे संग्रहालय असावे.
👉ज्येष्ठ गिरणी कामगारांच्या आठवणी जतन करणारे केंद्र असावे.
👉स्थानिक कलाकारांना व्यासपीठ असावे.
👉मराठीसह सर्व भारतीय भाषांना स्थान असावे.

👉रिअल इस्टेट विकासाबरोबर सामाजिक विकास झाला पाहिजे.

कारण शहर म्हणजे फक्त रस्ते, पूल, मॉल आणि टॉवर नव्हेत.

👉*शहर म्हणजे माणसे*👈

#*आजच्या तरुणांसाठी सर्वांत मोठी शिकवण*

*गिरणी कामगारांच्या इतिहासाकडे केवळ “दुःखद भूतकाळ” म्हणून पाहू नका.*

त्या पिढीने आपल्याला तीन गोष्टी दिल्या;

*कष्टाची प्रतिष्ठा, संघटित होण्याची ताकद आणि जगण्याची जिद्द.*

पुढच्या पिढीने त्यात तीन नवीन गोष्टी जोडायला हव्यात;

*ज्ञान, कौशल्य आणि तंत्रज्ञान*.

👉 ज्येष्ठांनी अनुभव द्यावा.

👉 तरुणांनी ऊर्जा द्यावी.

👉 उद्योगांनी संधी द्यावी.

👉 सरकारने न्याय्य धोरणे द्यावीत.

👉 आणि समाजाने एकमेकांना आधार द्यावा.

तेव्हाच मुंबईची पुढची कथा लिहिली जाईल.

शेवट : *मुंबई हरली नाही; मुंबई बदलली आहे*

गिरण्या बंद झाल्या.

भोंगे शांत झाले.

चाळी बदलल्या.

मॉल आले.

टॉवर आले.

नव्या भाषा आल्या.

नवीन उद्योग आले.

नव्या पिढीची स्वप्ने आली.

म्हणून प्रश्न असा नाही की “जुनी मुंबई परत कशी आणायची?”

जुनी मुंबई जसाच्या तशी परत येणार नाही.

खरा प्रश्न आहे;

*“जुन्या मुंबईची माणुसकी आणि नव्या मुंबईची आधुनिकता यांचा सुंदर संगम आपण कसा घडवणार?”*

हीच खरी समाजप्रबोधनाची दिशा आहे.

मराठी माणसाने इतरांना दूर लोटून आपले अस्तित्व जपायचे नाही; स्वतःला अधिक सक्षम करून, शिक्षणात पुढे जाऊन, उद्योगात उतरून, तंत्रज्ञान आत्मसात करून, मराठी भाषेला आधुनिकतेशी जोडून आणि मुंबईच्या सर्व समाजघटकांना सोबत घेऊन आपले स्थान मजबूत करायचे आहे.

*कारण मुंबई ही कोणाची एकट्याची नाही.*

पण तिच्या इतिहासात ज्यांनी घाम गाळला, त्यांचा इतिहासही कुणी पुसू नये.

*गिरणीपासून मॉलपर्यंतचा प्रवास आपल्याला एकच गोष्ट शिकवतो;*
इमारती बदलतात,
उद्योग बदलतात,
अर्थव्यवस्था बदलते;
पण समाजाची खरी प्रगती तेव्हाच होते, जेव्हा बदलाच्या केंद्रस्थानी माणूस असतो.

*मुंबईचा विकास होऊ द्या; पण मुंबईची माणुसकी हरवू देऊ नका.*